ანალიტიკა

კლიმატის ცვლილება, გაუწყლოებული შუა დერეფანი და ტრანსსასაზღვრო მდინარეები - საკითხები COP29-სთვის ბაქოში

19.06.24 22:30


„კლიმატური სამმიტი“ (COP29), რომელიც 2024 წლის ნოემბერში აზერბაიჯანის დედაქალაქ ბაქოში, გაეროს კლიმატის ცვლილების ჩარჩო კონვენციის ფარგლებში გაიმართება, მეტად სიმბოლურია. აზერბაიჯანი დღეს მსოფლიო ეკონომიკის განვითარების ძირითადი გზების „გზაჯვარედინზეა“, ეს გზები კი  უკიდურესად დამოკიდებულია კლიმატის ცვლილებაზე.

 

ჯერ ერთი, შუა დერეფანს სტრატეგიული მნიშვნელობა აქვს აზერბაიჯანისთვის, სამხრეთ კავკასიისა და მთელი ევრაზიის ქვეყნებისთვის - სატრანზიტო მარშრუტების ერთობლიობა, რომელიც აკავშირებს აღმოსავლეთ აზიას, ცენტრალურ აზიას (თურქესტანი), სამხრეთ კავკასიასა და ევროპას. მეტიც, მთავარი სატკივარი და პრობლემა შუა დერეფნის ქვეყნებისა - ისტორიული აბრეშუმის დიდი გზისა - ცნობილია - ეს არის უწყლობა და წყლის რესურსების სიმწირე. უფრო მეტიც, კლიმატის „სიშრალე“ იზრდება შუა დერეფნის „შუაწელთან ახლოს“. ამ ტერიტორიების ეკონომიკური განვითარება, კლიმატის ცვლილებასთან ერთად, იწვევს მდინარეების და ზღვების „დაშრობას“ და ვრცელი ტერიტორიების გაუდაბნოებას.

 

ყველამ კარგად იცის არალის ზღვის დაშრობასთან დაკავშირებული ეკოლოგიური კატასტროფა. ეს ერთადერთი არ არის ევრაზიის მშრალ რეგიონებში. ჩინურ სინცზიანში - ისტორიულ აღმოსავლეთ თურქესტანში, ოდესღაც უზარმაზარი ლობნორის ტბა დაშრა. ამის გამო ჩინეთის ამ რეგიონის კლიმატი კიდევ უფრო მშრალი გახდა, წყლის რესურსების ნაკლებობის პრობლემა კი უბრალოდ კატასტროფული გახდა. ცენტრალური აზიის სახელმწიფოებს შორის, ბრძოლა წყლის რესურსებისთვის უკვე მართლაც მიუახლოვდა შეიარაღებული კონფლიქტებისა და რეგიონული ომების ზღვარს.

 

არანაკლებ კატასტროფული მდგომარეობაა ირანის ისლამურ რესპუბლიკაში, მეზობელ აზერბაიჯანში, განსაკუთრებით მის შემადგენლობაში შემავალ სამხრეთ აზერბაიჯანში. იქვე დაშრა ენდორეული ურმიის ტბა.

 

კლიმატის ცვლილებასთან და საერთო სიმშრალის ზრდასთან ერთად, ტრანსსასაზღვრო მდინარეების როლი იზრდება. გარდა იმისა, რომ კლიმატის დათბობისა და წყლის ინტენსიური გამოყენების გამო ისინი სულ უფრო მწირი ხდება, მათი დაბინძურებაც კატასტროფულად იზრდება.

 

იგივე სამხრეთ აზერბაიჯანი განიცდის უზარმაზარ პრობლემებს წყლის ხარისხთან დაკავშირებით, რომელიც იქ მიეწოდება ტრანსსასაზღვრო მდინარე არაქსის გავლით, სადაც დაბინძურების ძირითადი ნაწილი სომხეთის რესპუბლიკიდან მოდის. ასევე მდინარე ასევე ბინძურდება მტკვარი, რომელშიც დაბინძურების მნიშვნელოვანი ნაწილი, არაქსის გარდა, მოდის მდინარე დებედიდან, რომელიც მიედინება იმავე სომხეთის რესპუბლიკიდან.

 

ამასთან, ურთიერთდაკავშირებულია მდინარე არაქსის დაბინძურებისა და ურმიის ტბის დაშრობის პრობლემები. ირანის ისლამური რესპუბლიკის დასავლეთ აზერბაიჯანის, აღმოსავლეთ აზერბაიჯანისა და არდებილის პროვინციების ხელისუფლება, უბრალოდ იძულებულია „დაშალოს“ მცირე მდინარეები, რომლებიც მიედინება ურმიის ტბაში ეკონომიკური საჭიროებებისა და წყლიტ მომარაგებისთვის, რათა არ გამოიყენოს ჭუჭყიანი წყალი დამშრალი არაქსიდან. ტრანსსასაზღვრო მდინარის წყლების გამოყენებისა და დაბინძურების პრობლემა გეომეტრიული პროგრესიით იზრდება.

 

იმავდროულად, უკვე შემუშავებულია ამ პრობლემის მოგვარების საერთაშორისო მექანიზმები. 1992 წელს ჰელსინკში მიღებულ იქნა საერთაშორისო კონვენცია ტრანსსასაზღვრო მდინარეებისა და ტბების წყლების გამოყენების შესახებ. დოკუმენტის მიხედვით, ერთი მდინარის აუზში მდებარე სახელმწიფოებმა უნდა გაითვალისწინონ სხვა ქვეყნების ინტერესები, სადაც ეს მდინარე მიედინება და თავიდან აიცილონ ტრანსსასაზღვრო მდინარეების დაბინძურება, წყლის გადაჭარბებული მოხმარება და მდინარის არხების ცალმხრივი ცვლილებები და კაშხლების მშენებლობა. ამან შეიძლება გამოიწვიოს ის ფაქტი, რომ ქვემო დინების ქვემოთ მდებარე ქვეყნები წყლის გარეშე აღმოჩნდებიან.

 

ჯერჯერობით მხოლოდ აზერბაიჯანი შეუერთდა და მოახდინა რატიფიცირება გაეროს ევროპის ეკონომიკური კომისიის (UNECE) კონვენციისა ტრანსსასაზღვრო წყლის დინებისა და ტბების დაცვისა და გამოყენების შესახებ. საქართველო მრავალი წელია განიხილავს ამ კონვენციას ტრანსსასაზღვრო მდინარეებისა და ტბების წყლების გამოყენების შესახებ გაწევრიანების საკითხს, მაგრამ ჯერ ხელი არ მოუწერია. როგორც ვიცით, სომხეთის რესპუბლიკა არც კი განიხილავს ამ კონვენციაში გაწევრიანების საკითხს.

 

ამასობაში, სწორედ სომხეთი გახლავთ სამხრეთ კავკასიის ტრანსსასაზღვრო მდინარეების დაბინძურების მთავარი წყარო. მეტიც, სომხეთი ცალმხრივად ერევა ტრანსსასაზღვრო მდინარეების რეგულირებაში. ერთ დროს სომხეთის მხარეზე ქვიშის უკანონო მოპოვების შედეგად მდინარე არაქსმა, რომელიც თურქეთთან საზღვარს კვეთს, კურსი შეიცვალა და შედეგად დაახლოებით 400 ჰექტარი ფართობის კუნძული ჩამოყალიბდა. სომხეთის ხელისუფლებას სურს მდინარე არაქსის ამჟამინდელ კალაპოტში დაახლოებით 130 მ სიგრძისა და 8 მ სიმაღლის კაშხლის აშენება, რათა მდინარის წყლები წინა დინებას დაუბრუნდეს. კაშხალი აშენდება არაქსავანის (საბუნჩუ) და ბურასტანის (გარაჰამზალი) თემების ტერიტორიაზე. ამ კაშხლიდან, თითქმის დამშრალი არაქსი ქვედა წელში, შესაძლოა კიდევ უფრო წყალმეჩხერი გახდეს. მდინარე არაქსის წყლის შემცველობა უკვე ყოველწლიურად მცირდება, ზოგჯერ 15-20%-ით, ხოლო სომხეთის მიერ მდინარეზე ახალი კაშხლის აშენება გამოიწვევს წყლის დონის კიდევ უფრო შემცირებას მდინარის მონაკვეთზე აზერბაიჯანში. ეს იმის მიუხედავად, რომ სომხეთის რესპუბლიკის ტერიტორიაზე წყლის რესურსები უკვე უკონტროლოდ გამოიყენება და ის პატარა მდინარეები, რომლებიც აზერბაიჯანში მიედინება, შეგნებულად „საზღვრამდე შრება“ დაყოვნებითა და წყლის გადაჭარბებული მოხმარებით. ხოლო, წყალი, რომელიც ამ მდინარეების გასწვრივ (მდინარე დებედა) აზერბაიჯანისა და საქართველოს მიმართულებით ჩაედინება, ბინძურდება.

 

გიორგი კვინიტაძე

წაკითხულია : 1027


დატოვეთ კომენტარები

(გთხოვთ, კომენტარებში თავი შეიკავოთ რელიგიური, რასობრივი და ნაციონალური დისკრიმინაციის გამოხატვისაგან, ნუ გამოიყენებთ სალანძღავ და დამამცირებელ გამოთქმებს, ასევე კანონსაწინააღმდეგო მოწოდებებს.)

გამოაქვეყნეთ
დასაშვებია 512 სიმბოლოს შეყვანა

ახალი ამბები